 |
 |
 
|
|
 |
|
|
|
|
|
Kongregacja Panien Benedyktynek w Polsce pw. Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi Panny Historia O pierwszych klasztorach benedyktynek w Polsce nie ma dokładnych wiadomości. Święty Brunon z Kwerfurtu wspomina w swoim Żywocie Pięciu Braci, że siostry dwu z nich, Polaków, były także zakonnicami. Thietmar podaje (pisząc przed 1018 r.), że najstarsza córka Chrobrego była ksienią. Klasztor tej ostatniej leżał zapewne w obrębie państwa jej ojca. Najstarszą znaną fundacją był klasztor w Trzebotowie (dziś Treptow) na Pomorzu Zachodnim, założony w 1191. Klasztor w Kołobrzegu powstał około 1277 r. z inicjatywy biskupa kamieńskiego . Na Śląsku powstały cztery klasztory : w Lubomierzu (1221 r.), w Gubinie (przed 1300), w Strzegomiu (1307 r.) oraz w Legnicy (1348 r.). Klasztor w Staniątkach pod Krakowem został założony około 1250 r. przez Klemensa z Puszczy Gryfitę, kasztelana krakowskiego. Jest to jedyna średniowieczna fundacja benedyktynek, która przetrwała bez przerwy aż do naszych czasów. Obrazu dopełniają dwie fundacje powstałe w obrębie państwa krzyżackiego w diecezji chełmińskiej : w Czystem (przeniesiona do Chełmna w 1265 r.) i w Toruniu (1311). Obie one powstały pierwotnie jako cysterskie, ale bez prawnej przynależności do zakonu cysterskiego, a pod jurysdykcją biskupów. Obie też przeszły powoli na obserwancję benedyktyńską: w XV wieku określają się już jako „benedyktynki”. Niewątpliwie pobożność średniowiecznych klasztorów benedyktynek w Polsce była oparta na liturgii. Jeżeli modlitewnik Gertrudy Mieszkówny, pochodzący z końca XI wieku, uznać za zabytek pobożności benedyktyńskiej, to można sądzić, że i w następnych kilku stuleciach benedyktynki lubiły także modlitwy typu litanijnego. Na pewno też — skoro przechowały i przekazały swym następczyniom obrzęd konsekracji dziewic, który właśnie w wieku XIII zaczynał w Kościele wychodzić z użycia — opierały swą motywację życia zakonnego na oblubieńczej miłości do Chrystusa Pana.
Historia tej kongregacji zamyka się w ramach lat 1579—1933.Te trzy i pół wieku można podzielić na pięć bardzo wyraźnych okresów. Okres początkowy, obejmujący lata od 1579 do wojen kozackich i szwedzkich w połowie XVII wieku. Jest to czas fundowania, czas gwałtownej ekspansji. Ten pierwszy okres był także dla kongregacji czasem samookreślenia, ustalenia właściwej dla niej duchowości. Po ćwierćwieczu improwizacji i eksperymentów została w 1605 r. zatwierdzona i wydana drukiem Reguła reformowana, będąca wynikiem pracy nad przystosowaniem prastarego tekstu Reguły św. Benedykta do norm i potrzeb okresu potrydenckiego. W duchowości akcent kładzie się na to wszystko, co prowadzi do życia modlitwy i wyrzeczenia się siebie (rozmyślanie, osobiste ubóstwo, posłuszeństwo). Ulubioną lekturą jest Pismo Św., Naśladowanie oraz dzieła ascetyczne pisane współcześnie. Okres drugi obejmuje lata powojenne drugiej połowy XVII wieku. Ten okres charakteryzują trudności ekonomiczne i pewien prymat spraw gospodarczych w życiu zgromadzeń. Prawie wszędzie przyjmuje się zwyczaj posiadania przez zakonnice prywatnych sum pieniężnych (peculium) lub nawet niekontrolowanego rozporządzania nimi; w ten sposób upada zakonne ubóstwo, a życie wspólne doznaje znacznego osłabienia. Ustaje też wspólne występowanie klasztorów w kwestiach prawnych. Natomiast właśnie w tym okresie przyjmuje się jednocześnie w kilku klasztorach praktyka adoracji wynagradzającej. Akcja fundacyjna w tym okresie zupełnie ustaje. Okres trzeci trwa do rozbiorów. W niektórych klasztorach zaznacza się samorzutne dążenie do pewnej reformy, zwłaszcza w dziedzinie karności i obserwancji. Trwa jednak nadal peculium, chociaż w różnych formach. Wzrasta ponownie liczba powołań, znacznie zmniejszona w okresie poprzednim. W życiu wewnętrznym akcent przesuwa się zdecydowanie z ascezy wewnętrznej na zewnętrzną: mnożą się umartwienia, nieraz zgoła dziwaczne, indywidualizm rośnie kosztem posłuszeństwa. Okres czwarty otwierają rozbiory, a zamyka odzyskanie niepodległości. W zmienionej sytuacji politycznej, prawnej i ekonomicznej życie klasztorów toczy się odtąd w każdym zaborze inaczej. W pruskim w latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku następuje szybka kasata wszystkich klasztorów. Pod zaborem rosyjskim występuje najpierw okres rzekomej przychylności rządu: klasztory odzyskują utracone poprzednio majątki (jeśli były one w rękach osób prywatnych) i rozwijają się normalnie, chociaż pod ścisłą kontrolą. Okazuje się, że rządowi carskiemu chodziło o wzbogacenie klasztorów przed konfiskatą ich majątków na skarb państwa; odtąd mają one żyć z pensji rządowej i zostaje dla nich ustalony bardzo niski limit liczebności. Po powstaniu styczniowym, w 1865 r., wyszedł zakaz przyjmowania nowicjuszek, po czym zaczęto kasować klasztory i gromadzić zakonnice w domach zbiorczych, i to niezależnie od ich przynależności do poszczególnych zakonów. Ten stan rzeczy trwał do 1905 r., w którym wyszedł ukaz tolerancyjny dla katolicyzmu, pozwalający m.in. na przyjęcie pewnej małej liczby kandydatek do istniejących jeszcze klasztorów. Ostały się jedynie: Łomża, Wilno i Kowno. W zaborze austriackim „reforma Kościoła”, której próbował dokonać Józef II, przyniosła kongregacji kasatę jednego tylko klasztoru (Jarosław- 1782), ale zredukowała pozostałe do roli zgromadzeń szkolnych. I tutaj dla większości klasztorów naznaczono limit liczebności, ustalany według potrzeb prowadzonej przez nie szkoły; rabunkowej „kontroli” poddano majątki. Przez przeszło pół wieku zmuszano też szkoły klasztorne do prowadzenia nauki w języku niemieckim, wykorzystując w ten sposób dodatkowo klasztory do akcji germanizacyjnej. Faworyzowano przyjmowanie Niemek i popierano ich kandydatury na urzędy, stwarzając w ten sposób bolesne konflikty narodowościowe wewnątrz zgromadzeń. Tymczasem, w 1918 r., w życiu klasztorów polskich zaszła istotna zmiana dzięki odzyskaniu wolności państwowej i ustaniu tym samym wszystkich ograniczeń narzucanych zakonom przez władze zaborcze. Ten króciutki okres ostatni (1918—1933) jest czasem odbudowy życia zakonnego w nowych warunkach, a także dalszych poszukiwań co do duchowości. Już pod koniec okresu poprzedniego na widownię kongregacji wkroczył klasztor staniątecki, który obsadził wymierający klasztor w Wilnie oraz pusty Nieświeżu. Dało to w sumie w granicach międzywojennej Polski sześć klasztorów benedyktynek obrządku łacińskiego, tj. we Lwowie, Łomży, Nieświeżu, Przemyślu, Staniątkach i Wilnie. W 1933 r. doszło do utworzenia i prawnego zatwierdzenia nowej kongregacji pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Rozwój kongregacji przerwała wojna. Mniszki z Lwowa i Nieświeża usunięte ze swoich klasztorów objęły inne, w większości zresztą pobenedyktyńskie. Część mniszek wileńskich opuściła rodzinny klasztor, a część została na miejscu. W związku z zakazem działalności zakonów mieszkały osobno, spotykając się tylko co jakiś czas. Na terenie Polski po 1945 r. w wyniku repatriacji istniało siedem klasztorów kongregacji, mianowicie w Drohiczynie, Łomży, Krzeszowie, Przemyślu, Sierpcu, Staniątkach i Żarnowcu; jako ósmy przyłączył się w 1959 r. klasztor w Wołowie Śląskim, gdzie osiedliło się dawne zgromadzenie lwowskich benedyktynek ormiańskich, od końca XIX wieku już zresztą spolonizowane. Ostatnio przybył jeszcze jeden klasztor- w Jarosławiu. Pierwsze kilkanaście (lub więcej w niektórych wypadkach) lat po wojnie upłynęło na naprawianiu zniszczeń, na odbudowie i przystosowaniu się do zmienionych warunków życia. Niewielkie pozostałe jeszcze majątki ziemskie uległy bowiem upaństwowieniu, zarazem znikła też możliwość zajęcia się szkolnictwem; środków utrzymania zaczęto więc szukać w rękodziele i we wszelkich zajęciach, do jakich w danym zespole posiadano przygotowanie. Obok tego pojawiła się praca katechetyczna i parafialna, tym bardziej że prawie wszystkie kościoły zakonne stały się po ostatniej wojnie (o ile już przedtem nie były) zarazem parafialnymi. Od 1964 r. Kongregacja Niepokalanego Poczęcia należy do ogólnoświatowej Konfederacji Benedyktyńskiej; kontakty z rzymskim centrum tej Konfederacji wyraźnie się w naszych czasach ożywiają. Reforma posoborowa przyniosła kongregacji pewne zmiany prawne, m.in. owy tekst konstytucji. Kongregacja w epoce posoborowej jest w trakcie kolejnego wypracowywania swojej tożsamości: jest to jeszcze jeden w historii wysiłek zmierzający do odczytania prastarego tekstu Reguły św. Benedykta w terminologii nowych czasów i wprowadzenia w życie jego zasad w zmienionych warunkach. Nowe tysiąclecie niesie ze sobą nowe wyzwania, którym trzeba będzie sprostać. Adresy Ksieni Prezeska Alojza Dobek OSB Klasztory Drohiczyn Jarosław Krzeszów Łomża Przemyśl Sierpc Staniątki Wołów Śląski Żarnowiec |
|
|
|
|
W początku XVI wieku na terenie Królestwa Polskiego znajdowały się już tylko trzy klasztory benedyktynek: w Staniątkach, w Chełmnie i w Toruniu. Dwa ostatnie reformacja protestancka opróżniła zupełnie; jednakże działalność Magdaleny Mortęskiej, która wstąpiła do klasztoru chełmińskiego w 1578 r. i była jego ksienią w latach 1579—1631, doprowadziła nie tylko do odrodzenia obu tych blisko siebie położonych klasztorów, ale także do powstania dwudziestu innych: określamy je wszystkie zbiorową nazwą „Kongregacji Chełmińskiej”. Były to klasztory: w Toruniu, Żarnowcu, Nieświeżu, Bysławku, Poznaniu, Jarosławiu, Sandomierzu, Sierpcu, Drohiczynie, Radomiu, Łomży, Grudziądzu, Wilnie, Kownie, Mińsku, Smoleńsku, Orszy, Przemyślu i Krożu ; obserwancję chełmińską przyjęły w jakiś czas po założeniu: benedyktynki lwowskie, tzw. łacińskie (1596) i tzw. ormiańskie (1688).
